چكيده

 تحقيق حاضر به منظور بررسي رژيم غذايي ماهي يال اسبي سربزرگ Trichiurus lepturusدر شمال غربي درياي عمان (بندر عباس تا جاسك ) انجام شد  .نمونه برداري طي يك دوره يك ساله از پاييز 1389 تا تابستان 1390 صورت پذيرفت. 190 عدد نمونه جمع آوري شد . نمونه ها توسط كشتي هاي ترال در آبهاي درياي عمان صيد وتوسط هواپيما به تهران منتقل شد .از  مجموع 190 نمونه ماهي، 63 نمونه ماده و 111 نمونه نرو 16 نمونه با جنسيت نامعلوم ، مورد بررسي قرار گرفتند  . برخي شاخص هاي غذايي گونه  Trichiurus lepturus  مانند طول نسبي روده ، شاخص خالي بودن ، شاخص پري معده ، فاكتور وضعيت ، و فراواني وقوع غذا به طور فصلي مورد بررسي قرار گرفتند .ميانگين شاخص  طول نسبي دستگاه گوارش برابر   0.24  ± 0.035  و ميانگين شاخص شدت تغذيه برابر  1.11±0.56به دست آمد .ميانگين فاكتور وضعيت هم 6.31 ± 1.77بدست آمد. شاخص طول نسبي دستگاه گوارش بين فصول مختلف تفاوت معني داري را نشان نمي داد >0.05).P). ميانگين شاخص شدت تغذيه بين فصل بهار  با فصول ديگر تفاوت معني داري را نشان مي داد  (p <0.05).همچنين اين شاخص بين جنسيت نر با جنسيت ماده نيز تفاوت معني داري را نشان مي داد .

 (p <0.05)  .فاكتور وضعيت بين جنس نر وماده  تفاوت معني داري را نشان نمي داد (p >0.05).  محتويات دستگاه گوارش به ترتيب فراواني فانوس ماهي (84/36 ) ، پنجزاري ماهي (04/21) ، مواد گياهي (76/15) ، لارو ميگو (52/10 )  موتو ماهي (26/5) ، ميگو ماهي(26/5) ، سخت پوستان (26/5) بودند .بيشترين فراواني وقوع  بين محتويات،  مربوط به  خانواده فانوس ماهيان بود.

 كلمات كليدي :  يال اسبي سر بزرگ ، رژيم غذايي ، محتويات معده  ، درياي عمان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مقدمه

ماهي يال اسبي جزﺀ گونه ها ي غالب در ميان ساير گونه هاي ماهيان يال اسبي موجود در درياي عمان مي باشد .مطالعات فراواني در زمينه توليد مثل ، سن و ارزيابي ذخاير اين ماهي انجام شده است كه در اين پروژه سعي شد كه جنبه هاي تغذيه اي اين گونه به طور كامل مورد مطالعه قرار گيرد.

كامراني (1373) گزارشي در زمينه وضعيت يال اسبي ماهيان گونه در آبهاي سواحل استان هرمزگان در يك بررسي دو ساله منتشر كردند. اسدي  و دهقاني (1373) حضور 3گونه از اين ماهيان  در منطقه خليج فارس و درياي عمان گزارش نمودند. حسين زاده صحافي (1376)با مطالعه بر روي فيزيولوژي توليد مثل ماهيان يال اسبي به اين نتيجه رسيد كه اطلاعات حاصل از بررسي بيولوژي توليد مثلي اين گونه مي تواند نقش  بسيار مهمي در تصميم گيري مديريت صيد وارزيابي ذخاير اين گونه داشته باشد .  ولي نسب و همكاران(1384 ) مقدار صيد در واحد سطحگونه يال اسبي سر بزرگ را به تفكيك مناطق در درياي عمان محاسبه و ميانگين آن را به طور متوسط 7/520 ( كيلوگرم بر متر مربع)  بر آورد كرده اند .رعيتي (1387) با مطالعه تعيين سن اين ماهي با روش استخراج اتوليت آن بر خصوصيات زيستي و بيولوژيكي ذخاير  و زمان صيد  را مشخص نمود.

Prabhu  ( 1995)  در زمينه توليد مثل و برخي خصوصيات زيستي اين گونه محاسباتي انجام داد و دريافت كه در طول سال فقط يك بار تخم ريزي انجام مي دهند. Joseph &  Somvanchi    )1989 ) به مطالعه ديناميك جمعيت و ارزيابي ذخاير اين گونه در سواحل كشور هندوستان پرداختند  . Narasimham  (1972) در خصوص نحوه عادات غذايي ماهيهاي يال اسبي مقالاتي ارائه داد كه حاكي از تغذيه لارو ها و نمونه هاي جوان اين ماهي ها از انواع كوپه پود ها و خرچنگ ها و لارو ميگو ها و لارو ماهي ها مي باشد .

( et al., 2005  Martins)، رژيم غذايي اين ماهي را در جنوب برزيل مورد مطالعه قرار دادند.

 (1982،Chen and Lee) در سواحل جنوب غربي تايوان رژيم غذايي اين ماهي را بررسي كردند.

 

مواد و  روش ها

2-1- روش نمونه برداري

نمونه از منطقه شمالغربي درياي عمان محدوده بندر عباس تا جاسك از پاييز 1389 تا تابستان 1390  صيد گرديد. تناوب نمونه برداري به صورت ماهانه با استفاده از كشتي هاي ترال فعال در در ياي  عمان صورت گرفت ولي جمع بندي نهايي آن به صورت فصلي انجام شد . به طور متوسط تعداد نمونه ها 50 عدد در هر فصل بود. بعد از جدا سازي نمونه هاي جمع آوري شده، بلافاصله به ساحل منتقل و سپس منجمد شد ودر آزمايشگاه دانشكده علوم و فنون در يايي بررسي شدند .

 

 

  جدول 2-1- تعداد نمونه هاي مورد بررسيماهي يال اسبي سر بزرگ Trichiurus lepturus در ماه هاي مختلف از پاييز 1389 تا تابستان1390 (شمال غربي درياي عمان) 

تابستان 1390			بهار 1390			زمستان 1389			پاييز 1389			فصل
شهريور	مرداد	تير	خرداد	ارديبهشت	فروردين	اسفند	بهمن	دي	آذر	آبان	مهر	ماه
-	-	50	-	20	20	30	-	20	20	30	-	تعداد نمونه
50			40			50			50			كل

 

 

 

 

 

 

 

2-2- عمليات آزمايشگاهي

انتقال نمونه ها به آزمايشگاه و انجام عمليات آزمايشگاهي به شرح زير انجام شد :

1_ زيست سنجی (بيو متري ):

تعيين طول كل(TL) و طول مخرجي(AL) با استفاده از خط كش بيومتري با دقت سانتي متر .

تعيين وزن بدن برحسب گرم توسط ترازوي ديجيتالي بر حسب 1/ . گرم  .

باز كردن محوطه شكمي و بررسي گناد ها، تعيين جنسيت و  مراحل رسيدگي جنسي.

جداسازي دستگاه گوارش از ابتداي مري تا انتهاي  مخرج .

تعيين طول دستگاه گوارش كه شامل طول روده و طول كل دستگاه گوارش بود، به سانتي متر .

تعيين وزن كل دستگاه گوارش حاوي غذا بر حسب گرم با دقت 01/0گرم با استفاده از ترازوي ديجيتالي .

تعيين وزن محتويات معده و روده بر حسب گرم با دقت   01/0گرم  با استفاده از ترازوي ديجيتالي.

تعيين وزن دستگاه گوارش بدون غذا بر حسب گرم با دقت 01/0گرم با استفاده از ترازوي ديجيتالي.

ميزان پر و خالي بودن معده و تعيين پر و خالي بودن معده .

 

2- بررسي گناد ها و تعيين مراحل جنسي

مراحل جنسي در سطح ماكروسكوپي براساس الگوي ارائه شده توسط Ball & Roa در سال 1992 براي جنس ماده ماهي يال اسبي صورت پذيرفت :

   1-مرحله نابالغ تخمدان در اين مرحله به صورت يك توده نازك و نه چندان بلند است و به رنگ سفيد و در برخي موارد عروق خوني در ديواره هاي تخمدان ديده ميشوند و تخمدان كمتر از يك سوم فضاي شكمي را پر نموده و تخمك ها ديده نمي شوند .

2-مرحله در حال بلوغ تخمدان به صورت يك توده متراكم و تقريبا ” نيمي از كل فضاي شكمي را پر نموده و با چشم غير مسلح تخمك ها ديده نمي شوند و يا به سختي ديده مي شوند رنگ تخمدان قرمز و عروق فراواني وجود دارد .

3-مرحله در حال رسيدن تخمدان بيش از يك دوم كل فضاي حفره بدن را اشغال كرده و تخمك ها به خوبي ديده مي شوند رنگ تخمدان زرد و نارنجي است .

4-مرحله كاملا” رسيده در اين مرحله تخمدان بيش از سه چهارم فضاي شكمي را پر نموده و تخمك ها كاملا” رسيده و آب جذب كرده و شفاف شده اند و با چشم به خوبي ديده مي شوند ،رنگ تخمدان كرم و زرد رنگ است .

5-مرحله تخليه در اين مرحله تخمدان كاملا” چروك خورده و تعدادي تخمك رسيده و تعداد بسيار كمي تخمك در حال تخريب در آن ديده مي شود و لايه هاي تخمداني روي هم افتادگي پيدا نموده اند .

6- مرحله تخليه نسبي تخمدان داراي رنگ قرمز و با ديواره بسيار نازك بوده و تقريبا” يك چهارم فضاي شكمي را اشغال كرده اند .

( حسين زاده صحافي 1376) در بررسي خود با استفاده از منابع مختلف، مراحل جنسي  در جنس نر  را اينگونه تعريف كرده است :

مرحله 1- استراحت بيضه نازك و سفيد و داراي تعداد زيادي اسپرماتوگوني و اسپرماتوسيت است .

مرحله 2- در حال بلوغ سفيدرنگ و داراي رگ هاي خوني و ليكن مقدار اسپرم هنوز ناچيز است و اسپرماتوگوني و اسپرماتوسيت ها و اسپرم قابل مشاهده است .

مرحله 3- بالغ كاملا” متورم و حاوي اسپرم كه با اندكي فشار اسپرم ها خارج مي شوند و مقادير زياد اسپرم و سلول هاي اسپرماتوگوني و اسپرماتوسيت  حجم كمتري از بيضه را اشغال مي كند .

مرحله 4- تخليه كه بيضه چروك خورده و داراي رنگ قرمز بوده و اسپرم ها هنوز در بيضه قابل مشاهده اند .

 

3-  بررسی محتويات معده:

بعد از اندازه گيری طول و وزن ماهی، نمونه ها كالبد گشايي شد.  بعد از جداسازي  دستگاه گوارش از بدن ماهي  واندازه گيري طول آن بر حسب سانتي متر،محتويات معده و روده خارج شد.   اين محتويات  در الك  با چشمه 500 ميكرون با جريان ملايم  آب شستشو داده شد.بعد از  خارج كردن مواد اضافي ، توزين مواد غذايي با استفاده از ترازوي ديجيتال با دقت 01/0گرم انجام شد .سپس نمونه ها در فرمالين 4 درصد به مدت 1روز قرار داده شد.نمونه ها سپس در  ظرف محتوی الکل 70% نگهداري شدند . وزن معده بدون مواد غذايي نيز به طور جداگانه تعيين شد .نمونه ها در آزمايشگاه با استفاده از لوب و ميكروسكوپ بررسي شد و انواع مواد غذايي شناسايي و مورد شمارش قرار گرفت .

از کتاب های شناسايی معتبر در دسترسجهت  تفكيك و شناسايي اقلام غذايي استفاده شد .

Newell, 1977),( Davis, 1955)(Carmelo 1996),( Todd & Laverack, 1991),( Newell &

در نهايت  با استفاده از دوربين، از اقلام غذايی عکس گرفته شد.تجزيه محتويات معده روشی است که استفاده وسيعی در پی بردن به نوع غذا و عادت های غذايی گونه های ماهی دارد. در اين رابطه، روش های مختلفی برای آناليز محتويات معده بکار برده می شود .در مطالعه حاضراز  روش عددی (Numerical)(Biswas,1993)  استفاده شد.اقلام غذايی شمارش شد  وسپس مورد شناسايي قرار گرفت .جهت محاسبه  درجه پری و خالی بودن  معده از فرمول   (Biswas, 1993 )استفاده شد .

 

      2-2-1- شاخص پری معده (Fullness Index). :با استفاده از اين فرمول تعيين گرديد

 (Dadzie et al.,2000) .

 

FI = تعداد معده هاي حاوي غذا ) / (تعداد کل معده های مورد بررسی * 100

 

 

2-2- 2-شاخص خالی بودن معده       (Vacuity Index) :

شاخص خالی بودن معده (Vacuity Index) ، که تخمينی از شدت تغذيه  ماهی را معلوم می کند،با استفاده  از فرمول زير بدست مي آيد .  (Euzen, 1987)          

 

 

VI= (ES / TS) * 100

VI = شاخص خالی بودن معده

ES = تعداد معده خالی

TS = تعداد کل معده های مورد بررسی

تفسير مقدارIV بدست آمده با شرايط زير مشخص می شود: (Euzen, 1987)

اگر 20 ≤  VI  < 0 باشد، نتيجه منطقی آن است که آبزی موردنظر پرخور می باشد.

 اگر 40  ≤  VI  <20 باشد، نتيجه منطقی آن است که آبزی موردنظر نسبتاً پرخور می باشد.

 اگر 60  ≤  VI  < 40  باشد، نتيجه منطقی آن است که آبزی موردنظر تغذیه متوسطی دارد.

 اگر 80 ≤  VI  < 60  باشد، نتيجه منطقی آن است که آبزی موردنظر نسبتاً کم خور می باشد.

 اگر100 ≤  VI  < 80 باشد، نتيجه منطقی آن است که آبزی موردنظر کم خور می باشد.

 

 

 

 

 

 

 

 

  2-2-3- شاخص معدي (Gastro Somatic Index   )

(1993 ،Biswas).

 

  GSI  =               100     *     وزن معده با محتويات غذايي(گرم) 

                                                                     وزن كل بدن (گرم )

 

 

2-2-4-شاخص  ترجيح غذايی:( Food Preference Index .)

(2001 ،Eduardo Lima-Junior and Goitein).

FP = (Ns_j / NS) * 100

 

يکی ديگر از فاکتورهای موردنظر، تعين ترجيح غذايي يا درصد فراوانی وقوع نوع شکار می باشد که از فرمول زير محاسبه می شود:

 

Ns_j = تعداد معده هايی که شکار مشخصی را دارند.

NS = تعداد معده هايی که محتوی غذا هستند.

 

مقادیر حاصل از اين فرمول بستگی به تغييرات مقادير FP دارای مشخصه های زير می باشد:

اگر FP < 10 باشد، يعنی شکار خورده شده تصادفی بود و اصلاً غذای آبزی محسوب نمی شود .

اگر 10 ≤ FP < 50 باشد، يعنی غذای خورده شده يک غذای فرعی می باشد .

اگر  FP ≥ 50 باشد، يعنی j غذای اصلی ماهی می باشد  ( (Euzen, 1987 .

 

 

2-2-5- فاكتور وضعيت ( CF)Condition Factor    

                                                                                                                                                                         4

CF  =   W   *     10                                                                     (Barton,1996 )                                

L³                                                                                                                                     

طول ماهي به سانتيمتر   :  L   : وزن ماهي بر حسب گرم       W         

 

2-2-6-شاخص طول نسبي روده (RLG)

(1993 ،Biswas)

RLG   =               طول روده به سانتي متر                 

                                                                          طول كل بدن بر حسب  كيلوگرم 

 

2-2-7- طبقه بندي طول (1993 ،Biswas).

 

   K= 1+  3.322  Log N                                                                                                                                                     تعداد نمونه  =N

  i=    L max      –     L min

                             K                                                                                                                                    طول كل بر حسب سانتي متر =L

 

 

 

 

 

در مجموع 190 نمونه، تركيب جنسيتي به صورت   نر79/63 ،   ماده2/36 بدون در نظر گرفتن نمونه هايي با جنس نامعلوم مشخص شد. .براي بدست آمدن نتايج صحيح از آزمون جنسيت هاي نامعلوم در نظر گرفته نشدند. نتايج آزمون   Chi-Square نسبت جنسي ماده به نر در اين بررسي، 1 به 76/1  مي باشد .

نمودار 3-4 : تركيب جنسيتي ماهي يال اسبي گونه Trichiurus lepturus

(شمال غربي درياي عمان 90-1389)

از 50 نمونه مورد بررسي در فصل پاييز 56 % ماده و 44 % نر ، از 50 نمونه مورد بررسي در فصل زمستان 34 % ماده 54 % نر و 12 % با جنسيت نا مشخص و از 40 نمونه مورد بررسي در فصل بهار 25 % ماده 60 % نر  و 15 % با جنسيت نامعلوم تعيين شد . در فصل تابستان هم 50 نمونه مورد بررسي قرار گرفت  16 % ماده  76 % نر و 8 %  با جنسيت نامعلوم بود .

 

جدول 3-5 : نسبت جنسي ماهي يال اسبي گونه Trichiurus lepturus طي فصول     

مختلف(شمال غربي درياي عمان 90-1389)

 

 

 

3-5- تعيين مراحل جنسي

از مجموع 190 نمونه مورد بررسي 32در صد از ماده ها در مرحله كامل رسيدگي جنسي قرار داشتند. اين در حالي است كه مراحل  6  يعني تخليه در اين تعداد در هيچ كدام از فصول مشاهده نشد  و 35% از نرها در مرحله بلوغ قرار داشتند.

 

 ماده                                                               نر

نمودار 3-5 : مراحل جنسي در جنس نر و ماده ماهي يال اسبي گونه Trichiurus lepturus 

(شمال غربي درياي عمان 90-1389)

 

3-6- رابطه تغذيه با جنسيت

ميانگين وزن محتويات معده در نمونه هاي مورد بررسي  در نرها  0.704گرم و در ماده ها  0.99 گرم بود كه اين نشان مي دهد ماده ها پرخور تر از نر ها  هستند

.

                                    

نمودار 3-6 : ميانگين وزن  محتويات معده به تفكيك جنسيت در ماهي يال اسبي

گونه Trichiurus lepturus (شمال غربي درياي عمان 90-1389)

 

 

-9-شاخص پري روده (  Fullness Index )

از 190 نمونه مورد بررسي در چهار فصل پاييز و زمستان و بهار و تابستان به ترتيب60 درصد ،30 درصد ، 57.5  درصدو 54 درصد از نمونه ها  داراي روده  پر بودند كه در كل 50 درصد از نمونه ها روده پر داشتند .

جدول 3-8 : تعداد و درصدروده هاي پر ماهي يال اسبي گونه Trichiurus lepturus به تفكيك جنس و  فصول مختلف(شمال غربي درياي عمان 90-1389)   

كل			نا مشخص			ماده			نر			فصل
معده پر		تعداد كل	معده پر		تعداد كل	معده پر		تعداد كل	معده پر		تعداد كل
درصد	تعداد		درصد	تعداد		درصد	تعداد		درصد	تعداد
60	30	50	-	-	-	67	19	28	50	11	22	پاييز
30	15	50	16	1	6	41.17	7	17	26	7	27	زمستان
57.5	23	40	34	2	6	70	7	10	59	14	24	بهار
54	27	50	25	1	4	50	4	8	58	22	38	تابستان
50	95	190	25	4	16	58	37	63	48	54	111	كل دوره

 

3- 10-شاخص معدي(شدت تغذيه )

حداقل شاخص معدي 0.07 گرم  در زمستان در جنسيت نامشخص و حداكثر آن 3.81 گرم  در بهار  در جنس ماده ديده شد.

جدول  3-9 : شدت تغذيه  در  ماهي يال اسبي به تفكيك جنسيت و فصول مختلف نمونه برداري

(شمال غربي درياي عمان 90-  1389)

 

 

نمودار   3-8 : شدت تغذيه  در  ماهي يال اسبي سر بزرگ گونه Trichiurus lepturusبه تفكيك فصول مختلف نمونه برداري (شمال غربي درياي عمان 90-  1389)

نمودار   3-9 : شدت تغذيه  در  ماهي يال اسبي سر بزرگ گونه Trichiurus lepturus به تفكيك جنسيت (شمال غربي درياي عمان 90-  1389)

 

3-11-فاكتور وضعيت

حداقل اين شاخص 3.91 دربهار در جنسيت نامشخص و حداكثر آن 12.8 در زمستان  در جنس نر ديده شد.

جدول  3-10 : فاكتور وضعيت  در  ماهي يال اسبي به تفكيك جنس و فصول مختلف نمونه برداري(شمالغرب درياي عمان 1389-90)

 

 

 

نمودار   3-10 : فاكتور وضعيت   در  ماهي يال اسبي گونه Trichiurus lepturus به تفكيك جنسيت(شمال غربي درياي عمان 90-  1389)

 

نمودار   3-11 : فاكتور وضعيت   در  ماهي يال اسبي گونه Trichiurus lepturus به تفكيك فصول مختلف نمونه برداري (شمال غربي درياي عمان 90-  1389)

 

 

3-12- شاخص ترجيح غذايي

جدول 3-11- تعداد اقلام غذايي مصرف شده در محتويات معده هاي پر بدست آمده ماهي يال اسبي سر بزرگ گونه Trichiurus lepturusدر شمالغربي درياي عمان (1389- 1390)

 

با مطالعه شاخص فراواني حضور شكار (J) در معده ماهي يال اسبي ، از 95 نمونه با معده پر 35 نمونه از آنها از فانوس ماهي تغذيه كرده بودند به عبارتي  با شاخص فراواني فانوس ماهي با84/36 درصد به عنوان غذاي اصلي اين ماهي محسوب مي شود . با توجه به اينكه ماهي يال اسبي  يك ماهي پلاژيك بوده و سرعت هضم غذا در ماهيان پلاژيك در مقايسه با ديگر ماهيان دريايي زياد مي باشد به همين دليل در اكثر معده هاي پر به دليل هضم شدن قسمت عمده اي از غذاي خورده شده امكان تشخيص بيشتر وجود نداشت .شاخص فراواني ليگناتيده 21 درصد ، ميگو ماهي 26/5در صد و همچنين موتو ماهي هم با 26/5درصد شناخته شدند . در ساير اقلام غذايي نيز بيشترين درصد مواد گياهي در پاييز 51/11،ضمائم سخت پوستان در بهار 26/5، و لارو ميگو و ميگو با 52/10، در تابستان  مشاهده شد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول  3-12 : شاخص ترجيح غذايي در  ماهي يال اسبي سر بزرگ گونه  Trichiurus lepturus به تفكيك فصول مختلف نمونه برداري بر حسب  درصد  غذاي مصرف شده (شمال غربي درياي عمان 90-  1389)

كل دوره	تابستان	بهار	زمستان	پاييز	نوع ماده غذايي
36.84	63/12	52/10	26/5	42/8	فانوس ماهي       Myctophidae
21.04	4.21	6.31	-	10.52	پنج زاري ماهي Leiognathidae
5.26	-	-	5.26	-	موتو  ماهي     Engraulidae
5.26	-	5.26	-	-	ميگو ماهي     Centriscidae
15.76	-	2.15	2.10	11.51	بقاياي مواد گياهي
5.26	-	5.26	-	-	سخت پوست (غير از ميگو)ضمائم
10.52	10.52	-	-	-	ميگو و لارو ميگو
99.94~100	27.36	30.5	12.62	30.45	جمع كل

 

 

بحث و نتیجه گیری

4-1- شاخص طول نسبي دستگاه گوارش

همانطور كه مشخص شد در تمامي فصول و در كل دوره نمونه برداري مقدار اين شاخص كمتر از يك است كه نشان دهنده تمايل اين ماهي به رژيم گوشت خواري مي باشد (Biswass، 1993) آزمون آناليز واريانس يك طرفه نشان داد مقدار اين شاخص در فصول مختلف تفاوت معني داري را نشان نمي دهد .  

   (  P-value>0.05)  نتايج آزمون آناليز واريانس يك طرفه نشان داد كه بيشترين طول مربوط به فصل تابستان بوده است . در بررسي محتويات دستگاه گوارش  نمونه هاي مورد مطالعه ، بيشترين فراواني وقوع مربوط به فانوس ماهي است كه اين امر با طول نسبي روده اين گونه كه تمايل به رژيم گوشتخواري را نشان مي دهد ، مطابقت دارد . به طور كلي فاكتور هاي تاثير گذار بر روي  شاخص طول نسبي روده را مي توان به تغيير رژيم غذايي در طول دوره زندگي ماهي ،رقابت غذايي ، فراواني نسبي مواد غذايي در دسترس اشاره كرد. رژيم غذايي يك ماهي در طول دوره زندگي و همزمان با رشد ماهي متغير است (آل علي ،1378 ). مقدار RLG در نمونه هاي با سن كم و اندازه كوچك تر كمتر و در ماهيان مسن تر بيشتر است بنابراين دوره بلوغ و مراحل مختلف رشد و سايز هاي متفاوت در ماهيان مختلف با تغيير رژيم غذايي در ارتباط است . (آل علي ،1378 ).

در ماهي Trichiurus lepturus در دامنه طولي 25 تا 30 سانتي متر يك ساله بود و دامنه طولي 60 تا 65  سانتي متر به دو سالگي و در دامنه طولي 80 تا 85 سانتي متر سه ساله و در 95 تا 100 سانتي متر به چهار سالگي مي رسند و از گرو هاي طولي 110 تا 115 سانتي متر به بالا گروه هاي  سني افزايش ميابد(حسين زاده صحافي ، 1376  ). Narismaham  در سال 1978 طول هاي 5/42‌،5/68‌، 5/82، 5/94 ، را براي يك سالگي ،دو سالگي ،سه سالگي  و چهار سالگي اين گونه در سواحل هند گزارش كرده است.  به نظر مي رسد كه سرعت رشد گونه ها در آبهاي درياي عمان كمي بيشتر از آبهاي سواحل هند و چين  ميباشد و اين  امر احتمالا” مي تواند ناشي از اختلاف شرايط زيست محيطي در اين مناطق باشد(  James، 1961 ). سرعت رشد طولي اين ماهي نيز در يك سالگي و دو سالگي بسيار بيشتر از سنين بالا مي باشد (  James، 1961 ) در يك سالگي و دو سالگي ميزان غذاي مصرفي را در اين گونه  افزايش مي  يابد (2005،Martins et al.) . بنابر اين مي تون گفت  با توجه به جدول( 3-2 )بيشترين تعداد نمونه ها در رده طولي   76- 68 سانتي متري بودند كه بر طبق طبقه بندي Narismaham ، بيشتر نمونه ها دو ساله بودند.

4-2- شاخص خالي بودن  معده

شاخص خالي بودن معياري براي سنجيدن ميل ماهي براي خوردن غذا و در حقيقت ميزان شدت تغذيه ماهي را نشان مي دهد  .درصد روده هاي  خالي در كل دوره 50    درصد بود كه 40درصد در پاييز، 70درصد در زمستان ،42.5در بهار و 46 درصد در  تابستان داراي دستگاه گوارش خالي بودند  .( مراجعه به جدول3-1 )      كه در نتيجه مي توان گفت مقدار آن  60 ≤ CV < 40 ميباشد بنابراين اين ماهي داراي تغذيه متوسط است .(1987،Euzen) همانگونه كه مشخص شد فصل زمستان داراي بيشترين روده هاي خالي و فصل پاييز داراي كمترين روده هاي خالي بود ، با توجه به اين كه در فصل گرم معمولا” مقدار مواد غذايي به تبع بهبود شرايط دما افزايش مي يايد  و همچنين تمايل و امكان تغذيه ماهيان بيشتر مي شود انتظار ميرود كه تعداد نمونه ها ي با معده خالي در اين فصل از همه فصل هاي ديگر  كمتر باشد اما شايد به دليل افزايش سرعت هضم و جذب مواد غذايي در اين گونه كه يك گونه پلا ژيك است  ممكن است ماهي در فصل تابستان تغذيه كرده باشد اما به دليل سرعت هضم بالاي مواد غذايي در زمان تشريح، غذا در داخل دستگاه گوارش يافت نگردد .(آل علي  ، 1387 ) به طور كلي بيان كردن يك دليل مشخص براي بالا بودن درصد روده هاي خالي در يك فصل مشكل است اما از عوامل موثر مي توان به عدم دسترسي به غذاي مناسب ،تغيير ناگهاني در عوامل محيطي مثل شوري و درجه حرارت و در حقيقت ناپايداري عوامل محيطي اشاره كرد (  Bartulovic et al., 2004)

البته پايين بودن درصد روده هاي خالي را مي توان به شرايط خوب تغذيه اي و محيطي نسبت داد .(آل علي  ، 1387 ) ( Baistic et al.,2005) .  هم عنوان كرد درصد روده هاي خالي  به عمق حضور ماهي نيز بستگي دارد  .و با توجه به اينكه اين ماهي داراي مهاجرت عمودي در ستون آب است ممكن است در عمقي حضور داشته باشدكه مواد غذايي به ميزان كافي وجود ندارد. يكي ديگر از عوامل موثر در تعداد روده هاي خالي  زمان صيد ماهي مي باشدو با توجه به اينكه بيشترين تغذيه اين ماهي در شب و اوايل صبح مي باشد   (2005،Martins et al.) . بنابراين مي توان گفت  زمانيكه صيد كه در صبح  انجام ميشود  احتمالا” بخش اعظمي از غذا در دستگاه گوارش اين جانور هضم وجذب شده است .

4-3- شاخص معدي (شدت تغذيه )

ميانگين و انحراف معيار اين شاخص در فصول مختلف در طول نمونه برداري عبارتند از : در پاييز ميانگين1.07 ،انحراف معيار 0.46،در زمستان ميانگين    1.06، انحراف معيار 0.39  ،در بهار  ميانگين  1.46   ،انجراف معيار  0.76    ،و در  تابستان    ميانگين 0.94 ،انحراف معيار    0.46 و در كل دوره  ميانگين  1.11 ±  0.56بدست آمد . نتايج آزمون آناليز واريانس يك طرفه نشان داد مقدار اين شاخص بين فصل بهار و بقيه فصول داراي تفاوت معني دار است .   ( P-value<0.05) همينطور ميزان اين شاخص بين جنس نر با جنس ماده هم تفاوت معني دار را نشان مي دادP-value<0.05).  ) 

به طور كلي ميزان شدت تغذيه  مي تواند تحت تاثير عوامل مختلفي قرار بگيرد از اين عوامل مي توان به فصل تخمريزي، دوره پس از تخم ريزي ،مهاجرت ، شرايط محيطي و رقابت غذايي اشاره نمود.  (آل علي   ، 1387)

 (2005،Martins et al.)   شدت تغذيه را شاخصي بيان كردند كه ميزان غذاي مصرفي جانور را در طول يك شبانه روز معين مي كند كه اصطلاحا” به آن ( IFI)        index of feeding intensity     مي گويند.

     وي همچنين  شدت تغذيه را  با جمع آوري اطلاعات  از 6دوره نوري در طي يك روز بررسي كرد1-قبل از غروب 2- غروب 3- شب 4- قبل از نصفه شب5- نصفه شب 6- روز . اين طبقه بندي بيش از يك طبقه بندي با يك زمان ثابت مناسب است چرا كه نمونه ها به صورت فصلي و در دو فصل سرد و گرم بررسي مي شوند بنابراين اين تفاوت فصلي باعث تفاوت در طول دوره نوري مي شود و از آنجا كه اين گونه عمدتا”در شب تغذيه مي كند بنابراين توجه به طول دوره نوري در هر فصل بسيار حائز اهميت است. بيشترين شاخص شدت تغذيه در اين بررسي  در شب بود. چشمان درشت اين گونه مي تواند اين رفتار تغذيه اي را در شب توجيه كند.

     (2005،Martins et al.)در بررسي حاضر  كمترين شدت تغذيه در فصل تابستان  مشاهده شد.طبق تحقيقات

1982)،Lee  (Chen and در سواحل جنوب غربي تايوان تفاوتي بين تغذيه ماهي يال اسبي در شب و روز مشاهده نشد .همچنين از فوريه تا ژوئن ( بهمن تا خرداد ) شدت تغذيه افزايش پيدا كرد.. در زمان رسيدن به بلوغ كامل  به دليل فشار وارد شده از سوي تخمدان بر دستگاه گوارش  حجم غذاي مصرفي قبل از تخمريزي به شدت كاهش مي يابد(James 1986  ).همانطور كه در( نمودار 3-6) ديده شد ماده ها از نر ها پر خور تر هستند واز آنجا كه، بيشتر ماده ها در مراحل 1،2، 3يعني مرحله در حال رسيدن به بلوغ  بودند(نمودار3-5  )  اين ميزان پرخوري را احتمالا مي توان در نتيجه رشد و نمو بدن و گناد ها  دانست.

 .

 

 

 

4-4- فاكتور وضعيت

ميانگين و انحراف معيار براي اين فاكتور در طي فصول نمونه برداري به ترتيب عبارتند از :  پاييز7.78±1.22  ، زمستان 6.35± 1.90، بهار 6.36± 1.94 ، تابستان  6.43 ±1.51 و در كل دوره 6.31  ±1.77 است. نتايج آزمون آناليز واريانس يك طرفه نشان داد مقدار اين شاخص تفاوت معني دار را بين جنسيت هاي  مختلف نشان نمي دهد . ( P-value>0.05)اين فاكتور بين فصل پاييز با ساير فصل ها تفاوت معني داري را نشان مي دهد

P-value<0.05)( . تحقيقات (Narasimham1978, )بيشترين ميزان اين فاكتور را در جنس ماده بين ماه هاي جولاي تا نوامبر (مرداد تا آبان ماه ) بيان كرده است .

 

4-5- اقلام غذايي مورد مصرف شاخص فراواني و ترجيح غذايي 

ماهيان يال اسبي به عنوان يكي از منابع مهم  غذايي در بسياري از كشور هاي مهم جهان مطرح بوده و تراكم قابل ملاحظه اي و پراكنش وسيع گونه ها متعلق به خانواده Trichiuridae     (مهمترين خانواده ماهيان يال اسبي ) در اقيانوس هند و آرام سبب گرديده است كه توجه بسياري از كشور هاي جهان نظير چين ، ژاپن ، هندوستان ،تايوان ، جمهوري اسلامي نسبت به صيد  ا ينگونه آبزيان معطوف گردد. (حسين زاده ، 1376 ) 

تراكم قابل ملاحظه اي گونه هاي مختلف ماهي يال اسبي در آبهاي در ياي عمان و خليج عمان زمينه لازم جهت بهره برداري از اين ذخاير را بويژه در درياي عمان فراهم ساخته و سالانه بيش از 7000 تن صيد  از اين گروه از آبزيان در درياي عمان گزارش شده است (رزمجو ، 1373  ) كه از بين اينها Trichiurus lepturus   با تراكم قابل ملاحظه اي كه در  درياي عمان و خليج فارس قرار دارد مورد مطالعه جامع قرار گرفته است .

(2005،Martins et al.) رژيم غذايي اين ماهي را در جنوب برزيل مورد مطالعه قرار داد نتايج اين تحقيق نشان داد كه لارو ها (5 ‌‌‌ سانتي متر ) عمدتا ” از Calanoid  copepods   ، جوان ها (5-30 سانتي متر ) از سخت پوستان كوچك مانند Promysys atlantica ،Lucifer faxoni،بالغين كوچك (30 تا 70 سانتي متر) از Euphassidsكه عمدتا “  شاملEuphausia similia است و ماهيان كوچك از جمله آنچوي Engraulis anchoita   تغذيه ميكنند .بالغين بزرگ داراي رژيم غذايي متنوعي هستند كه آنچوي ها و  ماهي هاي خانواده Scianidae سرپايان و ميگو هاي ساحلي و Euphassids را شامل مي شود براساس تحقيق ايشان در بالغين تغذيه در شب به طور معني داري بيشتر از ساير ساعات شبانه روز است .

1982)،(Chen and Lee در سواحل جنوب غربي تايوان ماهي يال اسبي به طور عمده ميگو و اسكوئيد و نيز گونه هاي    Benthosoma pterutum      وBregmaceros laneeolatu   Enerasicholina heteroloba   تغذيه ميكند . ‌همچنين در تحقيقي بر روي رژيم غذايي ماهي يال اسبي در جنوب غربي هند مشخص شد كه ماهي هاي جنس Stolephorus spp.(موتو ماهيان ) و ميگوهاي جنس Acetes sp.به ترتيب دو منبع غذايي ماهي يال اسبي هستند . بقيه موارد غذايي ماهي يال اسبي به ترتيب شامل ساردين ها جنس هاي Saurdia sp.(جنسي از حسون ماهيان )، Sillago sp.(جنسي از شورت ماهيان )، گيش ماهيان ، تن ماهيان، گربه ماهيان  ، Balistids(فريبا ماهيان ) ، شوريده ماهيان ، Decaptrus sp.(جنسي از گيش ماهيان )، گونه هاي خانواده يال اسبي و گونه هايي ديگر از ميگو ها مي باشد (تقوي مطلق   ،1388 ).مطالعه ترجيح غذايي ماهي يال اسبي در خليج فارس  هم نشان داد كه ماهي هاي هضم شده ريز 55.5 ، ساردين و موتو 24.24 ،ميگو 15.15 ، ماهي هاي استخواني با اندازه ي متوسط 6.06 و ماهي يال اسبي 3.05  جزغذاهاي اينگونه به شمار مي روند كه مي توان گفت كه احتمالا” ساردين و موتو نيز غذاي اصلي اين گونه را تشكيل مي دهند و ساير گونه ها ي مصرف شده در زمره غذاهاي فرعي محسوب مي شوند .(تقوي مطلق    ،1388 )

در اين بررسي بيشترين فراواني ماهي يافت شده در معده اين گونه از خانواده Myctophidaeيا فانوس ماهيان بود. بيشترين تراكم آن در فصل تابستان مشاهده شد(جدول 3-12 ) . اين خانواده داراي داراي يك بالچه  هستند و داراي اندام نوراني در سر و زير شكم هستند و شكاف دهاني عميق دارند .همه چيز خوار است . و داراي مهاجرت عمودي در درياي عمان هستند .بيشتر پراكنش  گونه هاي اين خانواده در عمق 300 تا 1200 متري است. و در شب نيز تا عمق بين 10 تا 100 متري مي تواند در ستون آب حركت كند .يكي از گونه هاي اين خانواده از پلانكتون و بقيه گونه ها معمولا” از ماهي ها و سخت پوستان ريز  پلانكتونيك تغذيه مي كنند . (Hulley،1986 ) از آنجا كه بيشترين  تراكم اين خانواده در درياي عمان متعلق به گونه Benthosema pterotum مي باشد بنابراين نمونه مشاهده شده ممكن است  به گونه نامبرده متعلق باشد.برخي نمونه هاي  يافت شده متعلق به خانواده Leiognathidae  يا پنجزاري ماهيان بود .در پاييز و بهار و تابستان مشاهده شد .كه بيشترين تراكم آن در فصل پاييز ديده شد .يكي از گونه هاي  اين خانواده داراي  بدن بيضوي ،  مرتفع و فشرده  ،طول استاندارد 1.6 تا 2.6 برابر بيشتر از ارتفاع بدن است و دهان وقتي باز مي شود به سمت بالا قرار مي گيرد . يكي از گونه هاي اين خانواده  فاقد فلس است وحدود 10 خط عمودي شكسته و تيره رنگ و نقاطي كه تا كمي زير خط جانبي امتداد دارند در هر طرف بدن آن ديده مي شود .بيشينه درازاي بدن 10.5 سانتي متر است .در سراسر خليج فارس و درياي عمان پراكنش دارد .(اسدي ،1375 )با توجه به اين ويژگي ها نمونه مورد نظر احتمالا” به گونه Secutor Insidiatorتعلق دارد.از ديگر نمونه هاي يافت شده در معده  ماهي يال اسبي سربزرگ ، خانواده Engraulidae است .تنها در زمستان مشاهده شد . يكي از گونه هاي اين خانواده  داراي   بدن دوكي شكل و فشرده ، سطح شكمي داراي يك تيغه تيز پولكي نوك پوزه هم سطح مركز چشم ،آرواره بالايي امتداد يافته  به آنسوي قاعده اولين شعاع باله سينه اي مي رسد 20 تا 23 خار آبششي روي بخش پاييني اولين كمان آبششي رنگ بدن در پشت سبز و ابي و در پهلو ها نقره اي رنگ است . بيشينه درازاي بدن 18 سانتي متر و در سراسر خليج فارس و درياي عمان پراكنش دارد .(اسدي، 1375)با توجه به اين ويژگي ها ممكن است نمونه يافت شده از اين خانواده متعلق به گونه  Thryssa  vitrirostris  باشد. يكي ديگر از نمونه هاي يافت شده متعلق به خانواده Centriscidae يا ميگو ماهيان بود . تنها در فصل بهار ديده شد . اين خانواده داراي  بدني بدن كشيده و دراز با لبه شكمي حاد بدن از صفحات استخواني نازك و شفاف پوشيده شده است پوزه دراز و فشرده دهان خيلي كوچك و يك خط تيره طولي ديده ميشود كه از چشم تا خارپشتي امتداد دارد(اسدي، 1375) . با توجه به اينكه تنها گونه موجود از اين خانواده در درياي عمان و خليج فارس گونه         Centriscus scuttatus    مي باشد(اسدي، 1375) ، نمونه هاي يافت شده از معده ماهي يال اسبي سر بزرگ نيز ممكن است متعلق به اين گونه باشند .علاوه براين در تمام فصول مورد بررسي مواد و قطعات گياهي در روده اين ماهي ديده شد و از آنجا كه مواد غذايي يافت شده با نوع دستگاه گوارش و اندازه گيري طول نسبي اين ماهي كه به طور مشخصي رژيم غذايي گوشتخواري را نشان مي داد در تضاد است بنابراين مي توان اين طور نتيجه گرفت اين مواد احتمالا” بقاياي مواد غذايي مصرف شده توسط غذاي مصرفي  ماهي يال اسبي بوده كه به دليل عدم هضم  شدن در معده ،در روده يافت شده است  زيرا  غذاي اصلي بسياري از ماهيان نام برده شده مواد گياهي و فيتوپلانكتون ها مي باشد . (ايزديان ، 1385 )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست  منابع فارسي :

1-       اسدي، ه . 1375.اطلس ماهيان خليج فارس و درياي عمان سازمان تحقيقات و آموزش شيلات 87-60-38ص.

2-       اسدي ،ه و دهقاني ، ر 1373. فرهنگ اسامي ماهيان خليج فارس و درياي عمان . مركز تحقيقات شيلاتي درياي عمان. 63 صفحه. 

3-       آل علي ،مرجان ،1387بررسي رژيم غذايي شيشه ماهي  (Atherina boyeri) در آبهاي جنوبيدرياي خز  بين (بيشه كلا تا بابلسر ). پايان نامه كارشناسي ارشد . دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال. 70  صفحه   .

4-        ايزديان، م.؛ سيف آبادی، ج. و ولی نسب، ت. 1385. بررسي رژيم غذايي ماهيان در آب های ساحلی استان   هرمزگان. مجله علمی شيلات ايران. شماره 3. 23-33 ص.

5-       تقوي مطلق ، ا.و همكاران .  1388 . پويايي شناسي جمعيت و زيست شناسي ماهي يال اسبي

                 ( Trichiurus lepturus) در سواحل ايراني خليج فارس و درياي عمان . گزارش نهايي                               انتشارات موسسه  تحقيقات شيلات ايران. تهران، ايران.84 صفحه.

6-       حسين زاده صحافي  ، ه .  1376. فيزيولوژي توليد مثل ماهي يال اسبي .  پايان نامه  دكتري دانشگاه آزاد  اسلامی واحد علوم تحقيقات تهران  . 222 صفحه .

7-       درويشی، م.؛ بهزادی، س. و سالارپور، ع. 1382. تخم ريزی، هماوری و تغذيه ماهی هوور در آب های خليجفارس و دريای عمان (محدوده استان هرمزگان) .مجله پژوهش و سازندگی در امور دام و آبزيان،   دوره: 16، شماره 2، تابستان 1382. 70-75ص

8-       رعيتي ،م. 1387. بررسی تعيين سن ماهي يال اسبي ( lepturustrichiurus ). پايان نامه کارشناسی ارشد.    دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال.

9-       سالنامه آماري شيلات ايران، دفتر برنامه و بودجه  شيلات ايران، چاپ ايرج، 1390

 

10-    سراجی، ف. 1381. بررسی رژيم غذايی ماهی حلوا سفيد ( Pampus argenteus ) در صيد گاه های عمدهاستان هرمزگان. مرکز تحقيقات شيلاتی دريای عمان.

11-    كامراني ، ا . 1373 . ارزيابي ذخاير جمعيت ماهيان يال اسبي در استان هرمزگان  . مركز تحقيقات شيلاتي    درياي عمان. 

12-    ميرآخورلی، ط. 1383. بررسی بيولوژی تغذيه ماهی سلطان ابراهيم (Nemipterus japonicas  ) آبهای استان بوشهر. پايان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال.

13-    ولی نسب، ت. و دريانبرد، غ. 1382. گزارش نهايي تعيين ميزان توده زنده کفزيان خليج فارس و دريایعمان. انتشارات موسسه تحقيقات شيلات ايران. تهران، ايران.

14-    ولي نسب ،ت.و همكاران 1384.گزارش نهايي تعيين ميزان توده زنده كفزيان خليج فارس و درياي عمان به  روش مساحت جاروب شده . سازمان تحقيقات و آموزش كشاورزي . موسسه تحقيقات شيلات ايران  . 75 صفحه.

15-    ولي نسب،ت.و سالار پور  ع.1390. بررسي ذخاير فانوس ماهيان درياي عمان .موسسه تحقيقات شيلات  ايران ،گزارش نهايي پروژه تحقيقاتي ،232 ص.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع لاتين :

 

1-        Ball.D.V.K.V.Rao.1992. The ribbon fish, marine  fisheries,  maegrow hill publishing     

              co.New dehli  

2-        Bartulovic ,V.,Lucic, D.,Condes ,A., Glamuzina ,B.,Dulcic , J.,Hafner D& Batistic,M             2004.      Food of sand smelt Atherina boyeri , in the estuary of the Mala . Scientia Marina ,vol. 68,pp. 597  603

3-        Baistic , M ., Tutman ,p.,Bojanic ,d., Sharamuca , B ., Kozul, V.,Glavic , N, & Bartul               vic,V.,2005. Diet and diel feeding activity of juvenile pompano from the Southern                  Adriatic ,Croatia .Mar . Bio 1., vol ,85,pp 1533-1534                       

4-Bone، Q،. N. B.Marshall J.H.S.BLAXTER،1995، Biology of  fishes chapman & Hall Lon-                           don pp 332

5-Biswas, S. P.  1993. Manual of methods in biology. South Asian publishers. PVR. LTD. In-               dia. 38-73 p.

 

6-Carmelo, R. J. 1996. Identifying marine phytoplankton. Academic press. 584 pp.

 

7-Chen, W.Y., and Lee, S.C. 1982 . Age and growth of ribbon fishes Trichiurus (Perciformes:               of Taiwan . Bull . Inst . Zoo l., Acad. Science. 21(l) , 9-20

 

8-Chiu , L., 1987. The biology of the rock pool goby in hong kong . Department of zoology              university of hong kong .

 

6-Dadzie, S. F.  Abou-Seedo and T. A. Shallal, 2000. The onset of spawning in the silver                   pomfret, Pampus argenteus (Euphrasen), in Kuwait waters and its implications for man-agement      Fisheries management and Ecology. 501-510 p.

 

7-Davis, C. C. 1955. The marine and freshwater plankton Michigan state University press. 541              pp.

 

8-Eduardo lima –Junior , S & Goitein , R., 2001. A new method for the analysis of fish sto-                mach content , Maringa , V. 23, PP.421-424 .

 

9-Euzen, E. 1987. Food habits and compostion of some fish of Kuwait. Kuwait Bulletin of ma-                rine science 9 : 65-85 p.

 

10-James.P.S.B.R. ,1961.An Instance of excessive thickening of certain bone in the ribbon fish                Trichiurus lepturus Linnaeus ,J . MAR. Bio 1. Ass. India ,2(2), 253-257

 

11- James.P.S.B.R. ,1967. An  Instance of hermaphroditism in the ribbon fish Trichiurus leptu-                 rus Linnaeus  ,Curr.Sci,40,79, 520, 527

 

12- James.P.S.B.R. ,1986.The present style of  ribbon fish. Fisheries in india , special publica                    tion N.42 central marine fisheries research institute ,pp. 49.

 

 

13-Martins, A.S. , Haimovici,M.  and Palacios ,R.  2005.  Diet and feeding of the cutlass                    fish  Trichiurus lepturus in the Subtropical Convergence Ecosystem of southern Bra-                  zil.Scientia Marina , 140 :  1224-1229.

 

14-Newell, G. E. and Newell, R.C.  1977.  Marine plankton a practical guide 5^th end. Hutchin                   son  & Co.Ltd; London. 244 pp.

 

15-Narismaham , K.A. 1978. Age and growth of ribbon fish Trichiurus lepturus  Linnaeus.                         Indian J. Fish. 23(1/2), 174-182.

 

 

16-Prabhu,M.S. 1995. some aspect of the biology of ribbonfish Trichiurus haumela (F). Indian                     J . Fish., 2(1 ) :132-163

 

 

17- Riede, K. 2004 . Global register of migratory species –from global to regional scales. Final                       Report of the R& D –Project 808 05 081. Federal Agency for Nature Conservation                        Bonn.Germany .329 P.

 

18-Somvanshi , V.S. and Anatomy Joseph 1989.Population dynamics and assessment of Tri-           chiurus lepturus Linnaeus stock in north –west coast of India . FSI, Spl. Pub.,No . 2,p.1-32

 

 

19-Todd, C. D. and Laverack, M. S. 1991. Coastal marine zooplankton: A practical manual                     forstudents. Combridge Univ. Press, Cambridge, 106 pp.

 

20-Valinassab, T., Daryanabard, R., Dehghani, R.and Pierce, G., 2006. Abundance of de-                  mersal fish resources in the Persian Golfand oman sea. Journal of marine biologycal                   Assocaetion. 1455-1462 P. 

 

21-Hulley, P.A. 1996. Lanternfishes, pp. 127-128. In Paxton, J.R. & Eschmeyer, W.N. (eds).   Encyclopedia of fishes. Academic Press.                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 محقق: خانم مهندس سهیلا بابالویی

کارشناس ارشد شیلات